Dyskurs socrealistyczny w kulturze ukraińskiej

Dyskurs socrealistyczny w kulturze ukraińskiej

Pierwotny termin konferencji był w listopadzie 2010, Konferencja została przesunięta na maj 2011. Dokładna data zostanie podana w późniejszym terminie.

Katedra Ukrainoznawstwa Wydziału Studiów Międzynarodowych i Politycznych Uniwersytetu Jagiellońskiego, Koło Naukowe Studentów Ukrainonznawstwa „Wernyhora" oraz Fundacja św. Włodzimierza Chrzciciela Rusi Kijowskiej w Krakowie zapraszają do udziału w I Międzynarodowej Interdyscyplinarnej Konferencji Naukowej Dyskurs socrealistyczny w kulturze ukraińskiej XX-XXI wieku, która odbędzie się 24-25 XI 2010 w Krakówie.

Zaproszenie nasze kierujemy przede wszystkim do studentów ostatnich lat studiów, doktorantów oraz młodych doktorów. Zgłoszenia prosimy kierować na adres: konferencja.socreal@gmail.com.

Koszty przejazdu, zakwaterowania i wyżywienia ponoszą uczestnicy. Organizatorzy rezerwują noclegi, zapewniają druk referatów w tomie recenzowanym o charakterze monograficznym, zastrzegając sobie prawo przyjęcia tekstów spełniających merytoryczne i formalne wymogi, które zostaną podane w zawiadomieniu potwierdzającym przyjęcie tematu. Czas wystąpienia nie powinien przekroczyć 20 minut.

Języki robocze konferencji – polski, ukraiński, rosyjski, angielski.

Lata 90. XX wieku po rozpadzie imperium radzieckiego zrodziły na gruncie ukrainoznawstwa, zarówno zagranicznego, jak i na Ukrainie, szereg okoliczności, które powinny sprzyjać naukowemu wyświetleniu i jednocześnie przewartościowaniu dorobku socrealizmu, fenomenowi, nadającemu ton wszystkim dziedzinom radzieckiej kultury ukraińskiej przez ponad pół wieku. Niestety, dziś pod koniec pierwszego dziesięciolecia XXI wieku, socrealizm wciąż pozostaje najsłabiej zbadanym ogniwem kultury ukraińskiej, wzbudzając w dalszym ciągu niezadowalające zainteresowanie wśród ukrainoznawców (wypada tu zwrócić uwagę, że jest to sytuacja zupełnie odmienna, aniżeli w kulturach sąsiednich, np. polskiej czy rosyjskiej, gdzie badania nad spuścizną socrealistyczną po upadku ZSRR uległy wyraźnej intensyfikacji, a dziś mają już swą ustaloną tradycję i niemały dorobek naukowy).

Śmiało można stwierdzić, że socrealizm w ukrainoznawczym dyskursie naukowym po 1991 roku okazał się swoistym tabu. Zapewne zadziałał tu zbiorowy mechanizm społecznej euforii antykolonialnej, iż kultura stalinowska będąc elementem państwa totalitarnego, wraz z nim odchodzi do przeszłości, wraz z nim przestaje istnieć. Tendencję tę dodatkowo umacniała przyśpieszona westernizacja kultury ukraińskiej, która po rozpadzie Związku Radzieckiego ze zwielokrotnioną intensywnością nadrabiała zaległości, starając się niejako odnaleźć swój "stracony czas". Niemałą rolę odgrywała w tym aspekcie i kultura masowa w wydaniu zachodnim, która usilnie starała się zapełnić kulturowe nisze, powstałe po wyparciu treści socrealistycznych.

Z perspektywy dziewiętnastu lat samodzielności kultury ukraińskiej wyraźnie jednak widać, że nie da się zamknąć okresu radzieckiego bez jego naukowego omówienia, bez przewartościowania jego znaczenia, miejsca i roli w kulturze ukraińskiej. Albowiem z tej, być może jeszcze niezbyt nieodległej, ale wydaje się, że już dość wystarczającej perspektywy czasowej, jaskrawo widać, że to właśnie socrealizm jest tym fenomenem, który w sposób najdonioślejszy zdecydował o kształcie współczesnej kultury. Z całą pewnością już czas uznać socrealizm za elementarną składową nie tylko przeszłości, ale i teraźniejszości kultury ukraińskiej, co więcej - jedno z najbardziej produktywnych wcieleń jej przyszłości, o czym dobitnie świadczy choćby twórczość najmłodszego pokolenia pisarzy ukraińskich, między innymi: Saszki Uszkałowa, Lubka Deresza, Tani Malarczuk czy Sofiji Andruchowycz (nie wspominając o wcześniejszych generacjach twórców, których debiut przypadł na lata 80.-90. XX stulecia). Fakt ten dowodzi, że zbadanie socrealizmu przy użyciu nowoczesnego instrumentarium badawczego, zarówno z perspektywy historycznej samoidentyfikacji, jak

i chwili obecnej jest "palącą potrzebą" ukrainoznawczą. W pierwszej zaś kolejności zachodzi konieczność odnalezienia zarówno rewitalizującej, jak i rewidującej płaszczyzny metodologicznej, która uwzględniwszy swoistość socrealistycznego dziedzictwa, przywróciłaby ten niebagatelny okres w dziejach kultury ukraińskiej do oficjalnego obiegu naukowego.

Dlatego też, jesteśmy przekonani, iż zaproponowany temat konferencji może stanowić dogodny punkt wyjścia do rozpoczęcia nie tylko szerszej debaty nad ukraińskim socrealizmem sensu stricte, ale także zrodzi ożywczy impuls do ponownego przemyślenia, z jakich wartości na progu XXI wieku konstytuuje się ukraińska tożsamość kulturowa. Konieczność tę na długo jeszcze przed odzyskaniem niepodległości przez Ukrainę wskazywali swoim rodakom intelektualiści tej miary, co Jurij Szerech czy Jurij Łuckij, a w latach 90. XX stulecia - Oksana Zabużko, Jurij Andruchowycz, Mykoła Riabczuk, czy też Sołomija Pawłyczko, Tamara Hundorowa, Hryhorij Hrabowycz, Myrosław Szkandrij, w Polsce zaś - Ola Hnatiuk, uważając, iż prawdziwe pożegnanie z totalitarnym spadkiem imperium radzieckiego i określenie własnej tożsamości narodowej może zaistnieć tylko wówczas, gdy wydostanie się na światło dzienne "demony przeszłości", nazwie się je i opisze za pomocą współczesnych metodologii, czyli w sposób świadomy i odpowiedzialny przewartościuje stosunek wobec dziedzictwa. Autorzy ci zwracali też uwagę, iż niewątpliwie będzie to proces bolesny, albowiem Ukraińcy muszą dokonać rewindykacji nie tylko mitów, symboli, stereotypów i ideologii w odniesieniu do komunistycznego imperium, ale także wobec tych samych zjawisk w wydaniu narodowym. Tylko wówczas, zdaniem przywołanych intelektualistów, można będzie mówić o dekolonizacji jako fakcie dokonanym. Właśnie  w duchu tak wytyczonego horyzontu naukowego proponujemy uczestnikom konferencji poprowadzić dyskusję nad socrealistycznym dyskursem w szeroko rozumianej kulturze ukraińskiej XX-XXI stulecia.

Zasadność podjęcia badań nad socrealizmem w ramach ukrainoznawstwa warunkuje również konieczność dokonania rewizji powszechnie funkcjonującego w slawistyce mitu, iż realizm socjalistyczny stanowił swoiście kosmopolityczną, "ponadnarodową formację" szeroko rozumianej kultury radzieckiej. W rzeczywistości stanowisko to doprowadziło do identyfikacji socrealizmu z rosyjskim obszarem kulturowym, a w konsekwencji do rezygnacji z głębszych badań nad tym fenomenem w wariantach narodowych. Jednak w świetle intensywnie rozwijających się badań postkolonialnych, wspierających narody skolonizowane w rekonstrukcji swej kulturowej tożsamości narodowej, nie można przejść obojętnie wobec powyższego faktu. Warto wszak pamiętać, iż socrealizm z perspektywy teorii był "jeden", lecz w płaszczyźnie praktyki (mimo niewątpliwie starannie prowadzonej przez władzę polityki unifikacyjnej) - funkcjonował w wielu narodowych wariantach. I właśnie z myślą o wyświetleniu ukraińskiego wymiaru socrealistycznej praktyki kulturowej przede wszystkim pomyślana została niniejsza konferencja.

Intencją naszą jest chęć interdyscyplinarnego przyjrzenia się spuściźnie socrealistycznej w kulturze ukraińskiej XX-XXI wieku. Dlatego też proponujemy jej odczytanie przez pryzmat afiliacji z historią, filozofią, socjologią, antropologią, etnografią w różnorakich obszarach badawczych: literaturze, sztukach plastycznych, muzyce, teatrze i filmie.

Mając na uwadze, że socrealizm oddziaływał na kulturę ukraińską przez kilka dziesięcioleci, interesujące jest przyjrzenie się jego narracji historycznej, tj. zarówno samym początkom, które implicite korzeniami wyrastają z kultury lat 20. XX wieku, jak też już jego eksplicytnym kolejnym stadiom rozwoju w latach 30., w czasie Wielkiej Wojny Ojczyźnianej, latach 50., 60. i 70. oraz fazie schyłkowej, czyli latach 80. XX stulecia. Niezbędne jest także opisanie „życia pozagrobowego" realizmu socjalistycznego, zwłaszcza w aspekcie postmodernizmu, prowadzącego z nim różnorakie gry, poszerzając tym samym, w pewnym sensie, jego ramy czasowe. Tu warto się będzie także zastanowić nad relacjami socrealizmu z innymi fenomenami jaskrawo immanentnymi kulturze ukraińskiej,

a mianowicie z romantyzmem i narodnictwem – zwłaszcza w wydaniu kolonialnym.

Ciekawić nas będzie też kontekstualizacja ukraińskiego realizmu socjalistycznego z perspektywy poszczególnych zjawisk i problemów: kategorii estetycznych, gatunków, tematów, motywów, praktyki twórczej oddzielnych autorów, czy pojedynczych tekstów, które dotąd nie były jeszcze szczegółowo rozpatrywane. Pod wnikliwy ogląd badawczy chcielibyśmy poddać również zagadnienie socrealistycznego kanonu i kreowanego przez niego ukraińskiego panteonu ikon kultury.